Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου: Φιλολογικές διαδρομές

Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου: Φιλολογικές διαδρομές

    Από τον Παλαμά στον Βρεττάκο

Τρίτη έκδοση, Οδυσσέας, Αθήνα 1998.,σ. 318.

Φιλολογικές διαδρομές Β', Πατάκης, Αθήνα 1998, σ. 193.

   Μια αντικειμενική θεώρηση του έργου ξεχωριστών δημιουργών, που σημάδεψαν την εποχή τους και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του πνευματικού, πολιτικού και κοινωνικού κλίματος στην Ελλάδα από το 1880 και μετά, ιδωμένου σε όλες του τις διαστάσεις και μεσ' από την προοπτική του χρόνου, βασισμένη στις υπάρχουσες μελέτες και τα νεότερα δεδομένα, αλλά κυρίως με άξονα το ίδιο το κατορθωμένο έργο, παρουσιάζει πάντα ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

  Οι "Φιλολογικές διαδρομές από τον Παλαμά στον Βρεττάκο" και " Φιλολογικές διαδρομές Β", όπως και "Το θαυμαστό ταξίδι"(Πατάκης, Ε έκδοση 1997) της  Άντας Κατσίκη- Γκίβαλου είναι έργο πνοής και προσφορά σε ετούτη την εποχή που χανόμαστε μέσα στις διαπλοκές και περιπλοκές του κριτικού και δοκιμιακού λόγου. Είναι κείμενα ειδικά και μελέτες που αποσκοπούν στην ανάδειξη και αποτίμηση της συνολικής προσφοράς και της συμβολής πνευματικών προσωπικοτήτων που επηρέασαν την πορεία της γλώσσας, της ποίησης, της κριτικής σκέψης, αλλά την παιδαγωγική πραγματικότητα και συνέβαλαν στη διαμόρφωση του νεοελληνικού ποιητικού λόγου.

 "Το θαυμαστό ταξίδι" είναι ένα μαγευτικό ταξίδι στο χώρο που συμβατικά λέμε "Παιδική λογοτεχνία και Παιδικό βιβλίο". Και είναι όντως θαυμαστό αυτό το ταξίδι. Η συγγραφέας γνωρίζει καλά αυτό το χώρο. Διδάσκει Νεοελληνική Φιλολογία και Παιδική Λογοτεχνία στο παιδαγωγικό τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Τα θέματα που την απασχολούν σ' αυτό το έργο είναι θέματα και προβληματισμοί της, που έχουν σχέση με το παιδί και το λογοτεχνικό βιβλίο. Οι επισημάνσεις της είναι καίριες και σαφείς πάνω σε "Ζητήματα παιδικής λογοτεχνίας", στη "Λογοτεχνία για παιδιά και εκπαίδευση", και στη θέση και τη διδασκαλία της λογοτεχνίας στο σχολείο. Στο τρίτο μέρος: "Έλληνες λογοτέχνες και παιδιά", ασχολείται με τους πρωτοπόρους της λογοτεχνίας για παιδιά και συγκεκριμένα τον Αλέξανδρο Πάλλη και τα περίφημα κι αξεπέραστα "Τραγουδάκια για παιδιά", μιλάει διεξοδικά για το έργο της ΄Αλης Ζέη και για το μυθιστόρημα της Ζωρζ Σαρρή Νινέτ, που το εντάσσει ανάμεσα στα καλύτερα του είδους των τελευταίων χρόνων.

    Ό, τι χαρακτηρίζει Φ. Δ. είναι ο ιδιαίτερος τρόπος που η συγγραφέας αντιμετωπίζει το έργο καθενός δημιουργού. ΄Εχοντας κατά νου τα επιστημονικά κριτήρια, τις υπάρχουσες απόψεις και τα νεότερα δεδομένα, για τη θεμελίωση και τεκμηρίωση των απόψεων και των συμπερασμάτων της, προσεγγίζει το έργο και με τη "λογική" του συναισθήματος, με αγάπη. Ερευνήτρια και προσεκτική ανατόμος, ρίχνει τη ματιά της πιο πέρα, θεωρεί το δημιουργό πάνω από κάθε συμβατικότητα αντιλήπτορα και συλλήπτορα των μηνυμάτων του καιρού του και σε παγκόσμια και πανανθρώπινη κλίμακα. Αναλύει, μελετά, εμβαθύνει, ανακαλύπτει και ανασύρει από το συνειδησιακό τοπίο των δημιουργών νέα στοιχεία, ανασυνθέτει σε συνδυασμό και με τις επικρατούσες απόψεις και καταλήγει στη δική της συνολική άποψη για την ουσία και διαχρονική λειτουργία της ποίησης, δίνει νέα διάσταση στα ποιητικά δρώμενα κι ανοίγει κι άλλες προοπτικές για την προσέγγιση, την αξιολόγηση και την αποτίμηση της προσφοράς τους.                                                 

       Οι μελέτες έχουν πνοή. Η συγγραφέας έχει άποψη. Ο λόγος της είναι καίριος, δυνατός και νοηματισμένος. Τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγει είναι διάφανα και συγκεκριμένα. Καταθέτει τη δική της άποψη

χωρίς φόβο και χωρίς πάθος έτσι ώστε η προσωπική της θεώρηση να ξεπερνά τα όρια του υποκειμενικού και να παίρνει διαστάσεις καθολικού και διαχρονικά παραδεκτού κριτικού γεγονότος. Σκοπεύει στο να μυήσει τον αναγνώστη και να τον κάμει κοινωνό των αχράντων μυστηρίων της ποιήσεως. Για το λόγο αυτό αποφεύγει συστηματικά τις διαπλοκές και τις ατελείωτες λεκτικές περιπλοκές, που μάλλον εντυπωσιασμό και σύγχυση δημιουργούν.

    Σε γενικές γραμμές πρόκειται για διαδρομή και επισημάνσεις σε κείμενα καταξιωμένων λογοτεχνών, όπως είναι ο Κωστής Παλαμάς, ο γίγαντας αυτός του Νεοελληνικού ποιητικού λόγου που βίωσε, εκμεταλλεύτηκε, μετουσίωσε ποιητικά και ανέδειξε την τεράστια δύναμη του δημοτικού τραγουδιού και του λαϊκού στοιχείου, τόσο με το καθαυτό ποιητικό του έργο όσο και με τα έξοχα Πρώτα κριτικά του. Ο Καβάφης, που επιμένει, "κάπως ιδιόρρυθμα στη μορφολογική και συντακτική εικόνα της γλώσσας" για τη διαμόρφωση ενός σαφούς και ζωντανού λόγου σε όλους τους τομείς. Ο Μ. Αυγέρης, με την "πλούσια και πολύμορφη προσφορά στα νεοελληνικά γράμματα, τόσο με το πλούσιο ποιητικό, όσο και με το κριτικό του έργο. Ο Νικηφόρος Βρεττάκος, ο ποιητής της αγάπης και της ειρήνης, "που τοποθετεί την ανθρωπότητα μέσα στην Ελλάδα" και που "η ποίησή του στο σύνολό της αποτελεί πράξη εθνική(...)που καταγράφηκε ήδη στην ιστορική και πολιτισμική μας πορεία όχι μόνο σαν φωτεινό ορόσημο μιας γόνιμης και απαράμιλλης δημιουργίας, αλλά και σαν ζωογόνα πηγή που στέλνει ρωμαλέο το μήνυμα των πιο επίκαιρων κοινωνικών και πανανθρώπινων αξιών σε μια εποχή που τόσο τις έχει στερηθεί". Η ΄Ελλη Αλεξίου, η "γεννημένη παιδαγωγός και λογοτέχνιδα" που την ενδιέφερε πρωτίστως "η διαμόρφωση της πνευματικής και ηθικής μορφής του ανθρώπου". Ο πρωτοπόρος στη λογοτεχνία για παιδιά Γρηγόριος Ξενόπουλος, του οποίου οι μελέτες λειτουργούν διαχρονικά, προωθούν την επιστημονική και αντικειμενική κριτική και "αποτελούν ένα από τα οργανικά κεφάλαια της νεοελληνικής κριτικής". Ο "πολύπλευρος, πολυεδρικός" Δημήτρης Ταγκόπουλος που "έκαμε πράξη τα φλογερά κηρύγματα του Δημοτικισμού του Ψυχάρη" και που η αγωνιστική του στάση, η ασυγκράτητη μαχητικότητά του, η πίστη του για την ανυπολόγιστη σημασία της γλώσσας και της επιστημονικής αλήθειας "σημάδεψε μια ολόκληρη εποχή". Ο Νίκος Καζαντζάκης, "φαινόμενο υψηλής πνευματικής οντότητας, που τα κείμενά του, παρά τις αντιφατικότητες, διατηρούν όλη τους τη μεγαλοσύνη που έκανε και τον ίδιο αληθινά μεγάλο, γιατί προσέγγισε και ανέλυσε τα μεγάλα φιλοσοφικά ρεύματα και τις προσωπικότητες που προχώρησαν πέρα από τον ιστορικό τους ορίζοντα, επιλέγοντας ο ίδιος το ρόλο του παρατηρητή της ιστορίας του πνεύματος". Η έξοχη Γαλάτεια Καζαντζάκη, "μία κατ' εξοχήν κοινωνική πεζογράφος, θεατρική συγγραφέας, ποιήτρια και συγγραφέας παιδικών βιβλίων". Ο  Γιάννης Ρίτσος, " έμφυτη καλλιτεχνική φύση", που η έμπνευσή του "εκφράζεται με εικόνες οι οποίες ιστορούν την αλήθεια της ζωής μέσα από το ιστορικό παρόν ή από τη διάθλαση του μύθου, εναρμονίζοντας την ιστορία με την ποιητική ομορφιά, που υψώνεται ο ίδιος σε εικονοπλάστη του νου και ζωγράφο του λόγου, που πρωτοπόρα φώτισε τους δρόμους της Αντίστασης και αναδείχτηκε κορυφαίος πνευματικός ανακαινιστής". Ο Αλέξανδρος Κοντζιάς τέλος, που η ιδιότυπη, η "εκχυδαϊσμένη γλώσσα του εκφράζει έντονα και επιβλητικά την πολιτιστική καταστροφή και διαφθορά που έχουν υποστεί τα αστικά και λαϊκά στρώματα(...) και κατέδειξε με τον εναργέστερο τρόπο τα βασικά αίτια που κατατρύχουν τη νεότερη ελληνική κοινωνία, υποδηλώνοντας έμμεσα τη συλλογική ενοχή για τη διαιώνιση και αναπαραγωγή των καταπιεστικών μηχανισμών".

      Εξάλλου επισημαίνει και αιτιολογεί τις συγκλίνουσες απόψεις του Παλαμά και του Ελύτη στις επανατοποθετήσεις, αξιολογήσεις και κριτικές αντιμετωπίσεις τους αναφορικά με το φαινόμενο Ανδρέας Κάλβος.

Και οι δυο μεγάλοι ποιητές μας παραδέχονται το μεγαλείο και τη γοητεία

της καλβικής ποιητικής τέχνης, χωρίς να παραβλέπουν ή να αντιπαρέρ

χονται και τα αρνητικά στοιχεία. Συμμερίζεται τη γνώμη του Παλαμά πως η η ιδιόρρυθμη "Μούσα του Κάλβου ανεφάνη ως ζώσα διαμαρτύρησις εναντίον των δημωδών ρυθμών, των γνωρίμων μέτρων και της διασκεδαστικής ομοικαταληξίας". ΄Ηταν πράγματι μια επανάσταση κατά της κούφιας τυποποίησης και της άνευρης ποιητικής παραγωγής της εποχής εκείνης. Είναι δε προφανές πως ο Ελύτης στους εσωτερικούς ρυθμούς του μιμήθηκε το καλβικό μέτρο και ως προς τη δωρικότητα του ύφους και ως προς το ευθυτενές του κάλλους.

  Οι μελέτες της ΄Αντας Κατσίκη -Γκίβαλου ενδιαφέρουν κυρίως φοιτητές, εκπαιδευτικούς, γιατί η Λογοτεχνία έχει στενούς δεσμούς με την Παιδαγωγική Επιστήμη και τη Διδακτική Πράξη, αφού με τον τρόπο τους οι αληθινοί πνευματικοί δημιουργοί, είναι παιδαγωγοί της κοινωνίας και του ΄Εθνους και προωθούν την Υπόθεση του Ανθρώπου.

                                                                             Ελένη Χωρεάνθη

                                                                Ελένη Χωρεάνθη

                                                 Π. Φάληρο, 8-4-1990/29-1-2002

                                                        

Υ.ΕΘ.Παιδείας και Θρησκευμάτων

Παιδαγωγικό Ινστιτούτο

Με λογισμό και μ' όνειρο

Οργανισμός εκδόσεως διδακτικών βιβλίων,

Αθήνα 2001, 31Χ37, σ. 302.

    Είναι χαρακτηριστικός ο τίτλος του νέου Ανθολογίου λογοτεχνικών κειμένων του Ο.Ε.Δ.Β. που προορίζεται για την Ε' και Στ' τάξη του Δημοτικού. Και ενδεικτικός, τόσο ως προς την επιλογή και ταξινόμηση κειμένων και εικόνων, όσο και όσον αφορά στην καλλιτεχνική και τυπογραφική εν γένει άψογη εμφάνισή του.

     Το νέο Ανθολόγιο του Οργανισμού Ε.Δ.Β. διαφέρει από το πρώτο αντίστοιχό του (που για την εποχή που γράφτηκε ήταν πρωτοποριακό, ένα πρώτο βήμα για την εισαγωγή της λογοτεχνίας στο πρόγρααμα του σχολείου, και κάλυπτε ένα μεγάλο κενό και του οποίου οι συντάκτες ήταν καταξιωμένοι παιδαγωγοί και άνθρωποι των γραμμάτων), κυρίως ως προς την μεθοδικότερη επιλογή και την αυστηρή ταξινόμηση των κειμένων και των εικόνων.

    Επίσης μια άλλη σπουδαία καινοτομία  είναι το ότι οι συντάκτες του το πλούτισαν με την παράθεση σύντομων βιβγραφικών στοιχερίων των συγγραφέων, την προσθήκη εργασιών και τις δημιουργικές ερωτήσεις-δραστηριότητες που αφορούν στην ψυχογραφία των ηρώων, την παραπομπή σε παρεμφερή κείμενα άλλων συγραφέων, χαρακτηρισμούς προσώπων, γεγονότων και καταστάσεων ή ανοίγουν δρόμους για δημιουργική εργασία σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.

     Η συντακτική ομάδα αποτελούμενη από εκλεκτούς παιδαγωγούς και εμπνευσμένους συγγραφείς (Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, καθηγήτρια Ελληνικής Φιλολογίας Π. Τ. Δ.  Ε. Πανεπιστημίου Αθηνών, Τζίνα Καλογήρου, επίκουρη καθηγήτρια Διδακτικής της Λογοτεχνίας Π. Τ. Δ. Ε. Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιάννης Σ. Παπαδάτος, ποιητής, σχολικός σύμβουλος, διδάκσων στο Μ.  Δ. Δ. Ε, Στέλλα Πρωτονοταρίου, δασκάλα, Θεοδόσης Πυλαρινός, δ. φ. διδάσκων Πανεπιστημίου Πατρών) φρόντισε να περιληφθούν σύντομα κατά κανόνα "λογοτεχνικά κείμενα, ποιήματα και πεζογραφήματα, παλαιότερα, αλλά και πολλά σύγχρονα, διαλεγμένα ειδικά" για τους μαθητές και τις μαθήτριες των δύο ανωτέρων τάξεων του Δημοτικού Σχολείου.

    Τα 93 λογοτεχνικά κείμενα που περιλαμβάνονται στο Ανθολόγιο  αναφέρονται στις μεγάλες ιστορικές στιγμές του Ελληνισμού, τους μύθους και τους θρύλους, τη λαϊκή παράδοση και τον πολιτισμό, την οικογενειακή, σχολική και κοινωνική πραγματικότητα, τη θρησκευτική ζωή, τη φιλία, την ειρήνη, τις διανθρώπινες κα διαπροσωπικές σχέσεις, τα προβλήματα που απασχολούν το σύγχρονο κόσμο, τη φύση, τον πόλεμο και συνέπειές του. Και αρκετά κείμενα στοχεύουν στο να οδηγήσουν τους νεαρούς αναγνώστες μεσ' από ένα απολαυστικό, μαγικό οδοιπορικό στους χώρους του θρύλου, της τέχνης και της φαντασίας.

    Τα λογοτεχνικά κείμενα, πεζά και ποιήματα, είναι κατανεμημένα σε έντεκα επιμέρους ενότητες ανάλογα με το περιεχόμενό τους.

    Το Ανθολόγιο συμπληρώνεται με βιβλιογραφικές πληροφορίες που έχουν σχέση με την ταυτότητα του κειμένου: το συγγραφέα, τις πηγές καθώς και με τον τρόπο αξιοποίησής τους. Και με τις προτεινόμενες δραστηριότητες, όπως είναι: ακρόαση μουσικών δίσκων, τραγουδιών,  ανάγνωση βιβλίων κ. α. Και με το απαραίτητο Ευρετήριο δύσκολων όρων και εννοιών.        

    Σημαντικό ρόλο στην άρτια συγκρότηση του βιβλίου παίζει και η επιλεγμένη "με λογισμό και μ' όνειρο" επίσης εικονογράφησή του από δείγματα χαρακτηριστικά σύγχρονης τεχνοτροπίας, αλλά και έργων διαχρονικών μεγάλων ζωγράφων, όπως Θεοτοκόπουλου, Γύζη, Ματίς, Θεόφιλου, Κόντογλου, Τάσσου, Κατράκη, Πικάσο, Βαν Γκογκ, Παρθένη, Ντελακρουά, Αστεριάδη, Καντίνσκι, Σικελιώτη, Βασιλείου, λαϊκής τέχνης και παραστάσεων σε αρχαία αγγεία.

    Πρόκειται για ένα μελετημένο, σωστά διαρθρωμένο, καλαίσθητο, πολύ ωραίο βιβλίο