Αρχαία ελληνική φιλολογία και θετικές επιστήμες

Νίκος Κ. Χαβιάρας: «Αρχαία Ελληνική Φιλολογία και Θετικές Επιστήμες»

Ελένη Χωρεάνθη

 

Ο Νίκος Κ. Χαβιάρας με το πρώτο του βιβλίο, που φέρει τον γενικό χαρακτηριστικό τίτλο: Αρχαία Ελληνική Φιλολογία και Θετικές Επιστήμες και υπότιτλο: Δύο διεπιστημονικές προσεγγίσεις, όπου περιλαμβάνει δύο μελετήματα τα οποία αφορούν σημαντικά φιλολογικά ζητήματα, κάνει αισθητή την παρουσία του ως συγγραφέας στον χώρο του βιβλίου.

Κατά κάποιον τρόπο συνεχίζει τη δραστηριότητα του καταξιωμένου στον χώρο αυτό, αλλά με την ιδιότητα του βιβλιοπώλη/εκδότη, διάσημου πατέρα του, Κώστα Ν. Χαβιάρα, που με την αξιοσύνη, την κοινωνική του αποδοχή και εμβέλεια κατέστησε το ιστορικό πλέον βιβλιοπωλείο για πολλά χρόνια σημείο αναφοράς και κέντρο της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής της Χίου. Σ’ αυτό συνέβαλε τα μέγιστα με την καλλιτεχνική ευαισθησία, τις βιβλιοφιλικές και τις λογοτεχνικές επιλογές του και ο Νίκος Κιουράνης, που μετέβαλε το ευρύχωρο πατάρι του βιβλιοπωλείου σε στέκι λογοτεχνών και καλλιτεχνών από όπου κάθε Σάββατο, κυρίως, περνούσε όλος ο εγχώριος και ο διερχόμενος καλλιτεχνικός και πνευματικός κόσμος.

Το βιβλιοπωλείο των αδελφών Κώστα και Αυγουστίνου Χαβιάρα, διαδόχων του αξιότιμου πατέρα τους Νίκου Χαβιάρα, όσον αφορά τις εκδόσεις, πάνω από δέκα χρόνια εξέδιδε το συλλεκτικό και δυσεύρετο πλέον Χίος Ημερολόγιο, μονογραφίες αποκλειστικά τοπικών θεμάτων σε κείμενα Κώστα Χωρεάνθη (πλην ενός έτους, σε κείμενο Α. Στεφάνου). Επίσης, έκδοσή τους είναι ο πρώτος Τουριστικός Οδηγός της Χίου, σε κείμενο Κώστα Χωρεάνθη, επίσης, αλλά και οι εκδόσεις άλλων εντύπων και περιοδικών.

Ωστόσο, οι γιοι του, ο Νίκος και ο Δημήτρης, δεν συνέχισαν το επάγγελμα του πατέρα τους, προφανώς, για δικούς του λόγους καθένας. Ο Νίκος ακολούθησε φιλολογικές σπουδές και είναι σήμερα σχολικός σύμβουλος φιλολόγων Νομού Χίου, με παράλληλη απασχόληση την εκπόνηση και δημοσίευση σε ελληνικά και ξένα έντυπα (στα ελληνικά και τα αγγλικά) αξιόλογων φιλολογικών και ιστορικών μελετών, καθώς και μελετών που αφορούν ειδικά την παιδαγωγική πραγματικότητα και πράξη και γενικά την εκπαίδευση. Δίδαξε δυο δεκαετίες στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και κατά διαστήματα ως λέκτορας στα Πανεπιστήμια Πατρών και Πελοποννήσου.

 Ένα κείμενο λογοτεχνικό, σύντομο, περιεκτικό, πυκνό, καταληπτό και χωρίς ασάφειες, χωρίς «επικαλύψεις στις δύο μελέτες».

Το πρώτο βιβλίο του έχει εκδοθεί στη Χίο και φέρει το στίγμα των καλλιτεχνικών Εκδόσεων Άλφα Πι. Πρόκειται για προσεγμένη τυπογραφικά έκδοση με θαυμάσιο εξώφυλλο, το οποίο κοσμεί η περίφημη τοιχογραφία του Ραφαήλ Η Σχολή των Αθηνών (1511, Βατικανό). Το περιεχόμενο του βιβλίου αποτελούν δύο σύντομες, ωστόσο αξιόλογες, πρωτότυπες ίσως, πολύ ενδιαφέρουσες φιλολογικές μελέτες – εγχειρίδιο, θα το χαρακτήριζα, φιλολογικής ενημέρωσης, μύησης, χρήσης και εφαρμογής των σύγχρονων διεπιστημονικών γνώσεων και δεδομένων στη σχολική πράξη, και αφορά φιλολόγους ως βοηθητικό χρηστικό εργαλείο στη δουλειά τους.

«Αστρονομία και ποίηση στην αρχαία ελληνική φιλολογική παράδοση μέχρι τον 3ο αιώνα π.Χ.» είναι ο τίτλος της πρώτης μελέτης και, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο συγγραφέας στον σύντομο, κατατοπιστικό πρόλογό του, πρόκειται για την ανάπτυξη θέματος που αποτέλεσε το περιεχόμενο διάλεξής του, αλλά, όπως και στη δεύτερη μελέτη, «έχει αφαιρεθεί ο όποιος προφορικός χαρακτήρας, ενώ έχουν γίνει πολλές και σημαντικές βελτιώσεις στο υλικό. Επίσης, προστέθηκαν οι αναγκαίες υποσημειώσεις και βιβλιογραφικές παραπομπές. Τα αρχαιοελληνικά παραθέματα στο βιβλίο προέρχονται από τις στερεότυπες εκδόσεις της Οξφόρδης και Λειψίας». Διευκρινίζει επίσης ότι για τα παραθέματα από τα αρχαία ποιητικά κείμενα χρησιμοποίησε μόνο νεοελληνικές μεταφράσεις της επιλογής του, και δικές του.

Ο συσχετισμός αυτός προκύπτει από την ίδια την καθημερινή πραγματικότητα και τον τρόπο ζωής των αρχαίων Ελλήνων. Δεν μπορούσε παρά οι δημιουργοί στην αρχαία Ελλάδα να επηρεάζονταν από την καθημερινή ζωή και πραγματικότητα, αφού η ζωή ήταν αγροτική και όλες οι γεωργικές εργασίες ήταν εξαρτημένες από τον καιρό και τη διαδοχή των εποχών, που έφερνε τις αλλαγές του καιρού. Τα σημάδια των θεών: τα άστρα, τα σύννεφα, οι κινήσεις του ήλιου και οι διάφορες φάσεις της σελήνης, η Πούλια και ο Αυγερινός και ο Αποσπερίτης, το πέταγμα των πουλιών, η κατεύθυνση των ανέμων, επηρέαζαν τους ανθρώπους και δημιουργούσαν τις κατάλληλες ή μη συνθήκες για την εκτέλεση των γεωργικών τους εργασιών, την τέλεση θρησκευτικών τελετών, μυστηρίων και εορτών.

Υπήρχε απόλυτη σχέση του ανθρώπου με τον καιρό και τα καιρικά φαινόμενα. Έτσι, και η κατεξοχήν ανθρωποκεντρική αρχαία ελληνική ποίηση, που εστίαζε τα πάντα στον άνθρωπο, ο οποίος δημιούργησε τον πρώτο ανθρωποκεντρικό πολιτισμό στην ιστορία της ανθρωπότητας, παρακολουθούσε και με τον τρόπο της κατέγραφε τα καθημερινά δρώμενα των Ελλήνων γεωργών, έχει αυτή τη διαλεκτική σχέση τόσο με την καθημερινότητα των ανθρώπων, όσο και με τη φύση. Αναλόγως προς τις καιρικές συνθήκες ρυθμιζόταν η ζωή και οι καθημερινές ασχολίες των ανθρώπων, από τους οιωνούς αποφάσιζαν, επίσης, για έναρξη, εκεχειρία ή παύση πολεμικών εχθροπραξιών και επιχειρήσεων.

Επομένως, η σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση και έρευνα, «η διαθεματικότητα ή, σωστότερα, διεπιστημονικότητα, η διαλεκτική επαφή και συνεργασία μεταξύ των επιστημών […], αναδεικνύει τις διασυνδέσεις μεταξύ διαφορετικών γνωστικών περιοχών, ενισχύοντας έτσι συσχετίσεις και συνθέσεις που οδηγούν στην ολιστική αντιμετώπιση της γνώσης», γράφει χαρακτηριστικά ο Νίκος Χαβιάρας.

Ενδελεχής είναι και η μελέτη του όσον αφορά τη διαλεκτική σχέση της ποίησης με τα μαθηματικά, που κατά τον Αριστοτέλη αποτελούν «δόσιν θεών εις ανθρώπους». Αλλά και τα ρητορικά κείμενα του 5ου π.Χ. αιώνα είναι σαφές ότι έχουν δεχτεί επιδράσεις από τα μαθηματικά στη δομή του λόγου και στα ρητορικά σχήματα. Έτσι, ανατρέχοντας στις ρίζες και στην προέλευση των όρων μαθηματικά και μαθηματικός, αποκαλύπτει τίνων ρημάτων είναι παράγωγα και αναλύει, με τρόπο και λόγο απλό, τι σημαίνουν ορισμένοι γραμματικοί όροι, π.χ. απόλυτα αριθμητικά, ενικός και πληθυντικός αριθμός, και παρουσιάζει πειστικά παραθέματα από τους αρχαίους και τους κλασικούς δημιουργούς των περιόδων που τον απασχολούν.

Δεν παραλείπει να αναφερθεί, δίνοντας μάλιστα έμφαση –και δικαιολογημένα, ως Χίος και ο ίδιος– στον τραγικό ποιητή Ίωνα τον Χίο, στον οποίο οι μελετητές αποδίδουν και ένα σύγγραμμα, τον Τριαγμόν, εκτός από τις τραγωδίες και άλλα έργα, το οποίο φέρει σαφή την επίδραση του αριθμού τρία. Βασισμένος στις σχετικές φιλολογικές πληροφορίες, γράφει: «Ο Ίων υποστηρίζει πως η αρετή αποτελείται από τρία στοιχεία: σύνεση και κράτος και τύχη», διατηρώντας, ωστόσο, κάποια επιφύλαξη ως προς το πόσο μπορεί να είχε επηρεαστεί η σκέψη του Χίου ποιητή από τη φιλοσοφική θεωρία και τη σκέψη των Πυθαγορείων, για τους οποίους ο αριθμός και η τριάς ήταν δομικά στοιχεία της φιλοσοφίας και της σκέψης τους.

Κείμενο επιστημονικά θεμελιωμένο με παραπεμπτικές υποσημειώσεις, ενδεικτική βιβλιογραφία και πλαισιωμένο με χαρακτηριστικές, επεξηγηματικές γκραβούρες εποχής, που βοηθούν την κατανόηση των συσχετισμών διαφορετικών φαινομενικά επιστημών, αλλά με κοινή συνισταμένη την Αρχαία Ελληνική Φιλολογία, ειδικά εδώ την ποίηση συγκεκριμένης περιόδου. Ένα κείμενο λογοτεχνικό, σύντομο, περιεκτικό, πυκνό, καταληπτό και χωρίς ασάφειες, χωρίς «επικαλύψεις στις δύο μελέτες».

Θεωρώ απαραίτητο να κλείσω με ένα μέρος από την τελευταία παράγραφο της σύντομης και πολύ ενδιαφέρουσας εισαγωγής, παραλλάσσοντας ελαφρώς τα λόγια του συγγραφέα, για να επισημάνω πως το βιβλίο αυτό αφορά και απευθύνεται σε εκπαιδευτικούς. Κυρίως σε φιλολόγους, προσφέρεται ως εργαλείο «στη σύνταξη και στην κατανόηση μιας διεπιστημονικής εργασίας» και μπορεί να τους βοηθήσει να γίνουν περισσότερο υποψιασμένοι αναγνώστες της λογοτεχνίας και καλύτεροι στη διδακτική πρακτική και τη διδασκαλία.

Δημοσιεύτηκε στο diastixo, 17 Σεπτεμβρίου 2018